دوشنبه, 28 دی 1394 ساعت 13:54

«امت اسلامی» چگونه هویت می یابد؟

 

 

 

تعریف اهداف فرهنگی برای «جامعه کلان اسلامی» - که «امت اسلامی» نام می گیرد- یک ضرورت اجتناب ناپذیر است. در میان این اهداف، اساسی ترین آنها ایجاد و تعمیق هویت اسلامی در مسلمانان با قطع نظر از مذاهب آنان است.

 

«هویت اسلامی» یک هدف کلان است که باید در جامعه اسلامی ایجاد و تعمیق شود و هر فرد در عین وابستگی به مذهب خود، به آن ارزش نهد تا در نهایت همه با هم، آهنگ یک هویت جامع را سر دهند.

 

    تعریف هویت اسلامی

    هویت اسلامی به معنای آگاهی همراه با احساس نسبت به «خودِ جمعی» در پیروان اسلام است؛ خودی که ارزشی قابل توزیع میان همه مسلمانان به صورت مشترک دارد. به عبارت دیگر، هویت اسلامی «خویشتن بینی جمعی اسلامی» است که در هر فرد مسلمان به صورت ارزشی و با قابلیت توزیع در همه امت با قطع نظر از مذاهب آنان، احساس می شود؛ احساسی که همه جانبه است و عاطفه، علاقه، انگیزه، افتخاریابی، مصلحت خواهی و ... را دربر می گیرد.

   

    ضرورت شکل گیری هویت اسلامی

«هویت اسلامی» کلان ترین چتر را بر جامعه اسلامی می افکند. وضعیت هویت اسلامی با «هویت مذهبی» از حیث شمول و گسترش متفاوت است. هویت مذهبی فقط یک گروه و اتباع یک مذهب را دربر می گیرد، در حالی که هویتی که همه این هویت ها را درون خود جای می دهد، چارچوب می دهد، معنا می دهد، حرکت می دهد، خط سیر می دهد؛ «هویت اسلامی» است. نبود آن یعنی بی ارتباط شدن هویت های مذهبی، گاه در برابر هم ایستادن آنها، به فکر منافع خود بودن و آن منفعت کلان مربوط به اسلام را کنار گذاشتن.

    اگر هویت های خُرد در یک جامعه بزرگ ذیل یک هویت کلان قرار نگیرند این هویت ها لاجرم نسبت به سرنوشت هویت های دیگر غیر خود، بی تفاوت شده و این بی تفاوتی خاستگاهی برای تفرقه است. به همین دلیل است که اسلام نمی خواهد «هویت مذهبی» جدا از «هویت اسلامی» باشد. بنابراین پیش از هر چیز باید «هویت های اسلامی» شکل بگیرد. پیامبر اسلام(ص) قبل از هر چیز بر ایجاد هویت اسلامی و همه مقومات و زمینه های شکل دهنده آن اهتمام ورزیدند. جهان امروز به سمتی رفته است که با از دست دادن امر کلان، خُردها هم قوام و دوامی نخواهند داشت و هیچ امر کلانی همچون تشکیل «امت» نیست. امور کلان، اموری هستند که سرنوشت های مشترک را می سازند. وجود آنها برای همه نافع و نبود آنها برای همه مضر است. با از دست دادن امر کلانی همچون برقراری مناسبات امت، مشکلات عدیده ای برای همه مذاهب ایجاد خواهد شد. بنابراین اگر ما خودمان را بخشی از اسلام می بینیم، چه شیعه و چه سنی، برای بقای خود و اسلام به هویت جمعی «امت» نیازمندیم. لذا هیچ کس نمی تواند شعار بی تفاوتی نسبت به هویت اسلامی سر دهد. امروز واجب ترین، فوری ترین و اساسی ترین مساله برای امت اسلامی این است که به فکر ایجاد و تقویت «هویت اسلامی» باشد که این یک هدف است.

   

    تبیین بیشتر هویت اسلامی

    در مبحث هویت از دو نوع «خود» سخن به میان می آید؛ «خودِ فردی» و «خودِ جمعی». خودِ فردی؛ خودی است که هویت فردی را تشکیل می دهد. هویت فردی، ذات و شخصیت فرد است که در صورت گم شدن این ذات، فرد دچار مشکلات و بحران بی هویتی در زندگی خواهد شد. خود جمعی؛ احساسی است که هر فرد نسبت به جمعی که به آن تعلق دارد، پیدا می کند. خود جمعی، «هویت جمعی» را در انسان خلق می کند. اما هویت جمعی انواعی دارد:

   

    1. هویت خانوادگی

    براساس «هویت خانوادگی»، فرد احساس می کند به یک خانواده وابسته است. هویت خانوادگی امری است که فقط در فرد تحقق پیدا نمی کند بلکه در تمام اعضای آن خانواده تحقق می یابد. آن ارزشی که خانواده را کنار هم جمع کرده است و باعث تمایز یک خانواده از خانواده های دیگر می شود و اگر منافعی باشد آنان را به سمت آن منافع بطور جمعی سوق می دهد؛ همین احساس «هویت خانوادگی» است.

   

    2. هویت قومی

«هویت قومی» نوعاً براساس زبان شکل می گیرد. به عنوان مثال، کسانی که ترک یا فارس زبان هستند دارای یک هویت ترکی یا فارسی نیز هستند. یعنی خود را وابسته به یک زبان می بینند و همیشه زبان خود را در مجموعه ای از ارزش ها، نگاه ها، خصوصیت ها و حضور یافتن ها شریک می بینند.

   

    3. هویت ملی

«هویت ملی» فراتر از هویت قومی و زبانی است یعنی ممکن است در کشوری چند زبان مختلف وجود داشته باشد که هر کدام هم هویت وابسته به آن زبان را داشته باشند اما همه زیر چتر «هویت ملی» جای می گیرند؛ همچون ایران اسلامی ما که ترک، لر، کرد، فارس، عرب، ترکمان و ... اگر چه دارای «هویت زبانی» خاص هستند اما در یک مرحله قوی تر، بالاتر و تاثیرگذارتر احساس «هویت ایرانی» می کنند. به این معنا که اگر افتخاری نصیب ایران شود به یک شخص ایرانی احساس غرور دست می دهد حال با هر زبان و قومیتی که باشد یا اگر خطری متوجه ایران شود همه قومیت ها با هویت ملی خود فارغ از زبان و هویت قومی و مذهبی شان با آن خطر ملی مواجه خواهند شد.

   

    4. هویت مذهبی

«هویت مذهبی» در اتباع یک مذهب به عنوان مثال اتباع مذهب شیعه یا مذهب سنی شکل می گیرد و به اعتبار آن، اتباع آن مذهب نمی توانند نسبت به مذهب خود بی تفاوت باشند.

   

    5. هویت اسلامی

«هویت اسلامی» کارکردی همانند «هویت ملی» دارد. با توجه به اینکه هر انسان تابع یک مذهب، دارای هویت خاص مذهبی است و نسبت به سرنوشت مذهب خویش علاقه مند است ولی در عین حال ذیل یک هویت فراتر، بزرگ تر و بسیار اساسی ، تاثیرگذار و چارچوب دهنده به نام «اسلام» باید هویت خود را قرار دهد. همه این هویت های مذهبی کاملاً با هر آنچه دارند، ذیل این هویت قرار می گیرند و «هویت اسلامی» پیدا می کنند. اگر احساس هویت براساس «امت» و «خودِ جمعی امت» در همه بوجود آید آنگاه نمی تواند نسبت به سرنوشت «امت» بی تفاوت و نظاره گر شد. اگر پیروزی و پیشرفتی حاصل شود برای ایران یا غیرایران (برای یک بخشی از جامعه مسلمانان) هیچ مسلمانی نمی تواند نسبت به آن بی تفاوت باشد، که این احساس برخاسته از «هویت امت اسلامی» و ناشی از احساسِ بودن در امت است. نمی توان براساس احساس این هویت، نسبت به خطری که امت را تهدید می کند، بی تفاوت بود. نمی توان نسبت به آینده این امت بی تفاوت بود، نمی توان وضعیت های ناهنجار بین روابط این امت را نظاره گر بود.

 

منتشر شده در روزنامه ایران

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.